Archive for Φεβρουαρίου, 2011

2. Τι είναι υλισμός; (μέρος 2ο)

Γιατί έχουν δίκιο οι υλιστές λοιπόν; Αν δούμε λίγο ιστορικά την εξέλιξη του ιδεαλισμού, το να πιστεύει κανείς δηλαδή ότι το πνεύμα είναι ανώτερο, πρωταρχικό (κατα μια έννοια προϋπήρχε) της ύλης, θα δούμε ότι οφείλεται στο εξής απλό γεγονός: ο άνθρωπος, από τότε που άρχισε να καταλαβαίνει τον εαυτό του -στην προϊστορική εποχή ας πούμε-, επειδή δεν μπορούσε να εξηγήσει διάφορα φαινόμενα που συνέβαιναν γύρω του (εναλλαγή μέρας και νύχτας, οι καιρικές μεταβολές κι ένα σωρό άλλα) τα προσωποποιούσε, απέδιδε σ΄ αυτά τα φαινόμενα ανθρώπινες ιδιότητες: ο κεραυνός, η βροχή, ο ήλιος, το σκοτάδι, τα θεωρούσε πλάσματα με σκέψη και βούληση.

Όσο τα χρόνια περνούσαν κι ο άνθρωπος καταλάβαινε καλύτερα τη φύση, όλα αυτά σιγά τα απέδιδε σε δυνάμεις που δεν έβλεπε, σαν πλάσματα που κρυβόντουσαν πίσω απ’ τη φύση (και πάντα προσπαθούσε να επικοινωνήσει μ’αυτά, να τα εξευμενίσει). Πίστευε ότι, όπως ο ίδιος σκεφτόταν και φανταζόταν πράγματα με το μυαλό του, έτσι υπήρχαν και μυαλά πιο ισχυρά και πιο σοφά απ’ τον ίδιο. Αυτά με τα χρόνια τα ονόμασε “θεούς”. Στο τέλος τα ένωσε όλα σε ένα και τα’ κανε “θεό”.

Όσο όμως ερχόταν σε σύγκρουση με τη φύση, πάνω στην αέναη προσπάθεια να επιβιώσει και να καλύψει τις ανάγκες του, στο τέλος κατάφερνε να την καταλάβει, να την ελέγξει και να την βάλει στην υπηρεσία του: έφτιαχνε σπίτια για να προστατευτεί από το κρύο και τη βροχή, δάμασε τη φωτιά, έμαθε την καλλιέργεια της γης. Όσο καταλάβαινε τη φύση και τα φυσικά φαινόμενα, κι όχι μόνο τα καταλάβαινε αλλά και τα συμπεράσματά του τα χρησιμοποιούσε σε όφελός του, σιγά-σιγά με τον καιρό “εκθρόνιζε” το θεό από τα μέχρι τότε μυστήρια της φύσης, μια και μπορούσε πλέον να τα εξηγήσει και να καταλαβαίνει για ποιο λόγο συνέβαιναν όλα. Καταλάβαινε ότι η έκλειψη του ήλιου για παράδειγμα, δεν ήταν κάποιο περίεργο καπρίτσιο του θεού, το αποτέλεσμα της οργής του ή όπως αλλιώς το εξηγούσε μέσα στην άγνοιά του. Έμαθε ότι ήταν το φεγγάρι που έμπαινε μπροστά απ’ τον ήλιο.

Έτσι και η σκέψη του, σιγά-σιγά καταλάβαινε ότι τίποτα το μυστήριο, το υπερφυσικό, το απρόσωπο δεν υπάρχει πίσω από τα φυσικά φαινόμενα: όλα εξηγούνται από τις φυσικές ιδιότητες της ύλης. Το φως, το βάρος, η θερμότητα, η κίνηση, όλα είναι φυσικές ιδιότητες της ύλης που έβλεπε γύρω του και το μόνο που χρειαζόταν ήταν να τα καταλάβει και να τα βάλει στην υπηρεσία του.

Ακόμα και σήμερα βέβαια υπάρχει πολύς-πολύς κόσμος που πιστεύει ότι υπάρχει κάποια ανώτερη δύναμη που τα ελέγχει, ή που τουλάχιστον τα σχεδίασε όλ’ αυτά. Είναι πολύ δύσκολο για τον άνθρωπο να κατανοήσει τα πράγματα ότι μπορούν να υπάρχουν και από μόνα τους, πριν και μετά απ’ αυτόν, ανεξάρτητα από το αν τα βλέπει, τα αισθάνεται, τα καταλαβαίνει ή όχι. Το καταλαβαίνει όμως πια (κι αυτό είναι επίτευγμα της ανθρωπότητας συνολικά) επειδή πια εξελίχτηκε τόσο, ώστε να μπορεί να βγάλει αυτό το συμπέρασμα. Πριν περάσουμε στην διαλεκτική, στην επόμενη ανάρτηση θα πούμε με λίγα λόγια, τι σημαίνει με απλά λόγια αυτή η εξέλιξη.


2. Τι είναι ο υλισμός; (μέρος 1ο)

Υπάρχουν πολλά φιλοσοφικά ρεύματα με διάφορες ονομασίες: υλισμός, φαινομενολογία, αγνωστικισμός, υπαρξισμός, ιδεαλισμός (υποκειμενικός και αντικειμενικός), σολιψισμός, κλπ, κλπ. Πολλά ρεύματα μάλιστα τα ονομάζουμε σύμφωνα με τον δημιουργό τους π.χ. Μαρξισμός, Καντιανισμός, Εγελιανισμός, Πλατωνισμός κλπ. Ποιο απ’ όλα είναι το πιο σωστό όμως; Πώς ορίζουμε τι είναι σωστό στη φιλοσοφία και τι είναι λάθος; πολλά τέτοια ερωτήματα γεννιούνται.

Άνθρωποι που τα μελέτησαν όλ’ αυτά, τι λέει το κάθε ρεύμα, ποιοι ήταν οι δημιουργοί τους, σε ποιά περίοδο της ιστορίας εμφανίστηκαν κτλ, κατέληξαν ότι τελικά όλες οι φιλοσοφίες χωρίζονται σε δυο μεγάλες κατηγορίες (και μάλιστα αντίθετες μεταξύ τους -αλλά εδώ είναι όλη η ουσία όπως θα δούμε παρακάτω): τον ιδεαλισμό και τον υλισμό.

Ο υλισμός είναι λοιπόν εκείνο το φιλοσοφικό ρεύμα που λέει ότι η αρχή, η βάση, το θεμέλιο, η ουσία (όπως θέλετε πείτε το) των πάντων είναι η ύλη, ενώ ο ιδεαλισμός λέει ότι είναι το πνεύμα.

Αυτό που λεν “πνεύμα” στον ιδεαλισμό έχει διάφορες ονομασίες: πνεύμα, ουσία, συνείδηση, απόλυτο, υπέρτατο ον, θεός. Στην πιο απλή του μορφή ο ιδεαλισμός λέει ότι η αρχή των πάντων είναι ο θεός, ένα πράγμα δηλαδή που δεν είναι “πράγμα”, δεν υπάρχει δηλαδή με υλική, χειροπιαστή μορφή. Είναι ένα “φάντασμα” δηλαδή, κάτι που βρίσκεται πίσω και πέρα απ’ όλα αυτά που βλέπουμε, ακούμε, αγγίζουμε κλπ. Κάτι που πολύς κόσμος ακόμα πιστεύει είναι αυτό που έφτιαξε τον υλικό κόσμο που βλέπουμε και είμαστε μέρος του. Κάθε θρησκεία λοιπόν έχει τον ιδεαλισμό μέσα της.

Άλλοι πιο εξελιγμένοι ιδεαλιστές δεν τα λεν τόσο απλοϊκά όσο η θρησκεία και λεν ότι η συνείδηση που έχουμε οι άνθρωποι συνολικά, ή η συνείδηση που υπάρχει στο σύμπαν συνολικά είναι η αρχική αιτία των πάντων χωρίς να το ονομάζουν αυτό “θεό” με την έννοια ότι μπορείς να επικοινωνήσεις μ’ αυτό το πράγμα, όπως οι θρησκείες κάνουν μέσω της προσευχής, της νηστείας, του ασκητισμού κλπ, μέσω της λατρείας δηλαδή. Λένε ότι η ύλη επειδή είναι κάτι που φθείρεται, που αλλάζει μορφή, που διαλύεται κλπ, είναι κάτι κατώτερο από το πνεύμα. Είναι κάτι σαν μια θολή σκιά του πνεύματος (ο Πλάτωνας που ήταν ο πατέρας του ιδεαλισμού, έλεγε ότι όλα τα πράγματα είναι σκιές της πραγματικής τους μορφής που την ονομάζει Ιδέα).

Οι υλιστές λεν το αντίθετο. Το πνεύμα, οι ιδέες, η συνείδηση, η ουσία και όλ’ αυτές τις λέξεις που τις πήραμε από τον ιδεαλισμό, υπάρχουν μεν αλλά είναι υποδεέστερες, κατώτερες από την ύλη, προέρχονται απ’ αυτήν. Όλες αυτές τις έννοιες τις έφτιαξε το μυαλό του ανθρώπου που είναι κάτι υλικό, ο εγκέφαλος δηλαδή. Ο άνθρωπος είναι μια περίπλοκη μορφή ύλης που έχει και την ιδιότητα να σκέφτεται και να φαντάζεται πνεύματα, ιδέες κλπ.

Καλά ολ’ αυτά θα μου πείτε, αλλά ποιος απ’ τους δυο έχει δίκιο τελικά; γιατί εσείς οι υλιστές να λέτε ότι είστε σωστοί ενώ οι ιδεαλιστές είναι λάθος; Μείνετε συνδεδεμένοι λοιπόν, θα το δούμε αυτό σε επόμενη ανάρτηση 🙂

 


1. Από που προέρχεται ο όρος «διαλεκτικός υλισμός»

Το όνομα «διαλεκτικός υλισμός» μας δείχνει ότι αποτελείται από δυο πράγματα, τον υλισμό και τη διαλεκτική. Τι σημαίνει το καθένα, θα το εξηγήσουμε σε επόμενα posts.

Ο όρος λεν οι πηγές, πρωτοχρησιμοποιήθηκε απ΄ τον άγνωστο στον πολύ κόσμο γερμανό φιλόσοφο Γιόζεφ Ντίτσγκεν (Joseph Dietzgen 1828-1888) που δεν ήταν πραγματικά φιλόσοφος αλλά βυρσοδέψης, σαν τον πατέρα του. Τη φιλοσοφία την έμαθε από μόνος του, μια και ήταν φιλομαθής και έγραψε καμιά δεκαριά βιβλία και άρθρα με τις σκέψεις του.

O Γ. Ντίτσγκεν

Οι πιο γνωστοί θεμελιωτές αυτού του συστήματος – που δεν χρησιμοποίησαν όμως απ’ την αρχή τον όρο- είναι πασίγνωστοι Κ. Μαρξ και Φ. Ένγκελς. Ο Μάρξ ήταν αυτός που το συνέλαβε σαν σύνολο, ο Φ. Ένγκελς ήταν αυτός που έγραψε μερικά βιβλία για να τον εκλαϊκεύσει περισσότερο και να τον εφαρμόσει και σε άλλα πεδία. Ο Μαρξ που αφιέρωσε το περισσότερο έργο του στη μελέτη της ιστορίας και της πολιτικής οικονομίας, δεν χρησιμοποιούσε αυτόν τον όρο αλλά μιλούσε περισσότερο για «υλιστική αντίληψη της ιστορίας». Ο Ένγκελς χρησιμοποιούσε περισσότερο τον όρο «υλιστική διαλεκτική» που είναι το ίδιο πράγμα με περισσότερη έμφαση στη μέθοδο, δηλαδή στη διαλεκτική, αλλά επίσης χρησιμοποιούσε και τον όρο «ιστορικός υλισμός» που πάνω-κάτω είναι το ίδιο μια κι ο διαλεκτικός υλισμός χρησιμοποιεί την ιστορία πολύ συχνά για να εξηγήσει ορισμένα πράγματα.

ο Φ. Ένγκελς

ο Μαρξ

Αργότερα στη Ρωσία, τον όρο τον καθιέρωσαν οι υποστηριχτές και θεωρητικοί διάδοχοι του Μαρξ, σαν τον Γκ. Πλεχάνοφ (Georgy Valentinovich Plekhanov 1856-1918) αλλά περισσότερο ο πασίγνωστος Λένιν. Ο Στάλιν μετά καθιέρωσε μια για πάντα τον όρο.

Λένιν

o Πλεχάνοφ

Όταν λέμε κάποιος είναι «μαρξιστής», ή όταν λέμε «μαρξισμός», κατά βάση εννοούμε ότι αυτός έχει μια πολιτική τοποθέτηση, ότι έχει μάθει να εξηγεί τα πράγματα με βάση τη θεωρία του Μαρξ, που στη βάση της βρίσκεται το φιλοσοφικό θεμέλιο του διαλεκτικού υλισμού. Όταν διαβάζουμε ότι πάρχουν «καλοί» (ορθόδοξοι όπως λέμε) και «κακοί» μαρξιστές, σημαίνει ότι κάποιοι που θέλουν να λέγονται μαρξιστές δεν ξέρουν ή δεν έμαθαν ή δεν ξέρουν να εφαρμόζουν το φιλοσοφικό σύστημα του διαλεκτικού υλισμού στην καθημερινότητα.

Ο όρος «επιστημονικός σοσιαλισμός» που χρησιμοποιούν οι κλασικοί μαρξιστές, είναι η εφαρμογή στην πολιτική (στην ανάλυση, στην επεξεργασία, στην χάραξη της τακτικής) του διαλεκτικού υλισμού, σε αντίθεση με τον «ουτοπικό σοσιαλισμό» που έντονα πολέμησε ο Μαρξ, που είναι περισσότερο μια πολιτική έκφραση μιας ουτοπίας, μιας επιθυμίας δηλαδή για έναν ιδανικό κόσμο, κάτι σαν ένα επίγειο παράδεισο δηλαδή.

Ασφαλώς η πολιτική τοποθέτηση κάποιου, σοσιαλιστής, κομουνιστής κλπ. δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι ξέρει ή ότι κατανοεί ή ότι παραδέχεται τον διαλεκτικό υλισμό σαν κοσμοθεωρία. Φυσικά το αντίστροφο, να γνωρίζει και να παραδέχεται κάποιος τον διαλεκτικό υλισμό σαν κοσμοθεωρία, αλλά να μην είναι κομουνιστής ή αριστερός γενικά είναι μάλλον σπάνιο.


Εισαγωγή

Ο διαλεκτικός υλισμός είναι ένα φιλοσοφικό σύστημα, μια κατάκτηση του ανθρώπινου μυαλού, που καταφέρνει να εξηγήσει σχεδόν τα πάντα. Θα προσπαθήσουμε μέσα απ’ αυτό το blog να τον κάνουμε κατανοητό σε όσο το δυνατόν περισσότερους αναγνώστες, όσους έχουν τη διάθεση να ενδιαφερθούν. Επιθυμία μου είναι να νιώσει όσο το δυνατόν περισσότερος κόσμος την ικανοποίηση που νιώθει κάποιος όταν καταλαβαίνει, κατανοεί, συνειδητοποιεί κάτι, ό,τιδήποτε κι αν είναι αυτό. Ο διαλεκτικός υλισμός είναι το κατάλληλο εργαλείο γι’ αυτή τη δουλειά. Όσο καλύτερα χρησιμοποιήσει κανείς αυτό το εργαλείο, όσο πιο επιδέξια το χειρίζεται κάθε φορά, θα καταλαβαίνει ακόμα περισσότερα πράγματα, θα βρίσκει όλο και πιο ολοκληρωμένες και σε ήδη απαντημένες από παλιά ερωτήσεις.

Ο διαλεκτικός υλισμός συνέχεια εξελίσσεται μέσα στο μυαλό του ανθρώπου. Κι εγώ ακόμα τον αναπτύσσω μέσα στο κεφάλι μου σαν μέθοδο, προσπαθώ συνέχεια να καταλάβω τα πράγματα. Κι έτσι, το πρώτο πράγμα που έχω να πω στον κόσμο σχετικά μ’ αυτό είναι ότι ο άνθρωπος, το μυαλό μας κυνηγάει συνέχεια την αλήθεια. Το κυνήγι αυτό είναι όλη η ουσία της διαλεκτικής: όταν θα φτάσεις σε μια πρόσκαιρη αλήθεια, κάτι άλλο θα προκύψει και θα συνεχίσεις το ψάξιμο. Πάντα θα ψάχνεις, πάντα θα βρίσκεις κι αυτή διαδικασία τελειωμό δεν έχει. Αυτό είναι ας πούμε, το πρώτο μάθημα.