10. Διαλεκτική (μέρος 5ο και τελευταίο)

Χέγκελ

Και τώρα, που τελειώσαμε τα χοντρά-χοντρά για το διαλεκτικό υλισμό θα μιλήσουμε λίγο για τον Χέγκελ (Georg Wilhelm Friedrich Hegel 1770-1831) που είπαμε σε προηγούμενο ποστ, ότι θεωρείται ο πατέρας της σύγχρονης διαλεκτικής. Προσοχή: της διαλεκτικής μόνο. Ο Χέγκελ ήταν ο εισηγητής ας πούμε μιας πολύ μεγάλης φιλοσοφικής σχολής, του διαλεκτικού ιδεαλισμού, και απ’ αυτόν πήραν ο Μαρξ κι ο Ένγκελς τη διαλεκτική.

Η Γερμανία, τότε μεταξύ 18ου και 19ου αιώνα ήταν κορυφαία στις θεωρητικές επιστήμες και τη φιλοσοφία. Δεν είναι τυχαίο ότι όλο το 18ο και 19ο αιώνα η Γερμανία έβγαλε ίσως τους μεγαλύτερους φιλοσόφους που αυτά που είπαν επηρεάζουν τους φιλοσόφους μέχρι και σήμερα. Η Γερμανία τότε ήταν σαν την αρχαία Ελλάδα που έβγαλε τους θεμελιωτές της φιλοσοφίας και των επιστημών. Η εποχή εκείνη ήταν ταραγμένη, γινόντουσαν αναταραχές και επαναστάσεις εδώ κι εκεί με πιο σημαντική την μεγάλη Γαλλική Επανάσταση. Ήταν η εποχή που οι μεγάλες αυτοκρατορίες ήταν στα τελευταία τους μια και δεν μπορούσαν άλλο να υπάρχουν μ’ αυτή τη μορφή. Τότε άρχισαν να γίνονται τα σύγχρονα αστικά κράτη λίγο πολύ με τη μορφή που τα ξέρουμε σήμερα, δηλαδή καπιταλιστικά.

Όταν γίνονται τέτοιες μεγάλες αλλαγές στην κοινωνία αλλάζουν και τα μυαλά των ανθρώπων, και οι επιστήμες και η φιλοσοφία φυσικά, αλλά αυτά θα τα δούμε στο μέλλον.

Ο Χέγκελ την εποχή που έγινε φιλόσοφος, η φιλοσοφία είχε εξελιχτεί πολύ. Κι αυτό γιατί άλλαζε η κοινωνία, περνούσε σε ένα ανώτερο επίπεδο οργάνωσης, τον καπιταλισμό.

Καντ

Ο πιο γνωστός μεγάλος πριν τον Χέγκελ ήταν ο Καντ. Τον Καντ τον εξέλιξαν ο Φίχτε κι ο Σέλλινγκ, άλλοι δυο μεγάλοι Γερμανοί φιλόσοφοι, που συμπλήρωσαν σε κάποια σημεία τον Καντ. Μην ξεχνάμε, όλοι αυτοί είναι ιδεαλιστές.

Ο Χέγκελ “πάτησε” πάνω στους Φίχτε και Σέλλινγκ και “ξεπέρασε” τον Καντ και παρουσίασε ένα ολοκληρωμένο λογικό σύστημα φιλοσοφίας, τον διαλεκτικό ιδεαλισμό με απόψεις για τα πάντα: το κράτος, την κοινωνία, την ιστορία, τη γνώση, τη νόηση. Το πιο σημαντικό μέρος της φιλοσοφίας του ήταν η θεμελίωση της διαλεκτικής μεθόδου. Με απλά λόγια, ο Χέγκελ έδειξε πώς ακριβώς σκέφτεται το ανθρώπινο μυαλό, το πώς λειτουργεί η φύση, η σκέψη, όλα. Αυτό που τον έκανε ιδεαλιστή, ήταν ότι “πατούσε” πάνω σε όλη την κυρίαρχη ας το πούμε σκέψη των προηγούμενων εποχών θεωρούσε δεδομένο ότι υπάρχει θεός και δυνάμεις ανώτερες πνευματικές και τέτοια.

Ο Χέγκελ βέβαια σαν προοδευτικός που ήταν δεν έλεγε “θεός” αλλά “παγκόσμιο πνεύμα”. Αυτό ήταν το κοινό υπόστρωμα στα πάντα και την ύλη τη θεωρούσε κατώτερη, άψυχη, κατευθυνόμενη απ’ αυτό το παγκόσμιο πνεύμα. Που δεν πρέπει να το φανταζόμαστε έτσι, αλλά κάτι σαν τη συλλογική συνείδηση των ανθρώπων παντρεμένη με τους νόμους της φύσης, σε μια ενότητα που προϋπήρχε του ανθρώπου.

Φόιερμπαχ

Ο Χέγκελ είχε υποστηρικτές και μαθητές, “αριστερούς” και “δεξιούς”. Στους “αριστερούς” ήταν ο Φόιερμπαχ που το γύρισε στον υλισμό αλλά δεν τελειοποίησε τη φιλοσοφία του, είχαν μείνει κάποια ιδεαλιστικά στοιχεία απ’ το δάσκαλό του που δεν μπόρεσε να τα ξεπεράσει.

Μαρξ

Τότε ήταν που ήρθαν ο Μαρξ κι ο Ένγκελς. Αφού είδαν ότι ο ιδεαλισμός έχει άλυτα αδιέξοδα στο να εξηγήσει κάποια ιστορικά φαινόμενα κλπ. “αναποδογύρισαν” το σύστημα αυτό, το στήριξαν στα πόδια του, στην ύλη και το’ καναν διαλεκτικό υλισμό. Φυσικά, δεν είναι τόσο απλό όσο ακούγεται, έβγαλαν τα μάτια τους στο διάβασμα για να καταλάβουν την κοινωνία, τη φύση, τον τρόπο που σκεφτόμαστε. Ιδιαίτερα ο Μαρξ που έκατσε και μελέτησε την πολιτική οικονομία και μέσα από κει είδε το πως διαμορφώνονται οι κοινωνίες με βάση το πώς παράγουν, έκανε πολύ μεγάλα βήματα στην υλιστική κατανόηση των πραγμάτων.

Και μετά απ’ αυτούς, μερικοί βοήθησαν στο να εξελιχτεί αυτό το φιλοσοφικό σύστημα. Σημαντικές υπηρεσίες προσέφερε ο Λένιν, ο ηγέτης της Οκτωβριανής Επανάστασης και των μπολσεβίκων. Αυτός μελέτησε κάποια φιλοσοφικά ρεύματα στις αρχές του 20ού αιώνα, ξεσκέπασε τις αδυναμίες τους, τις ασυνέπειές τους και τον κρυφο-ιδεαλισμό τους (Υλισμός και Εμπειριοκριτικισμός, 1908).

Κι εδώ καταλήγουμε: είδαμε πώς λειτουργεί η διαλεκτική, μέσα από το σχήμα θέση-αντίθεση-σύνθεση. Πώς ένα πράγμα έχει το ίδιο μέσα του την αιτία που θα το ανατρέψει και θα το μεταβάλλει σε κάτι άλλο. Είδαμε πώς και γιατί η ύλη είναι πιο μπροστά από το πνεύμα, αφού όλ’ αυτά που γεννάει το μυαλό μας είναι προϊόντα του υλικού εγκεφάλου μας.

Ένγκελς

Τι έγινε λοιπόν με τον ιδεαλισμό του Χέγκελ; ήταν τότε που ο ιδεαλισμός έπιασε κορυφή, στο υψηλότερο στάδιό του. Και τότε ο Μάρξ, τον αναποδογύρισε και τον μετέτρεψε σε κάτι άλλο, και μάλιστα στο ΑΝΤΙΘΕΤΟ του, τον (διαλεκτικό) υλισμό. Ο ιδεαλισμός του Χέγκελ που ήταν ένας εξελιγμένος ιδεαλισμός, είχε μέσα του το στοιχείο που τον ανέτρεψε: τη διαλεκτική!

Κι εδώ είναι το πιο σπουδαίο σχετικά με το διαλεκτικό υλισμό: είναι η μόνη θεωρία που ερμηνεύει τον εαυτό της! Για σκεφτείτε το λίγο. Ο διαλεκτικός υλισμός σαν εργαλείο, μας εξηγεί πώς και γιατί εμφανίστηκε ο διαλεκτικός υλισμός στην ιστορίας της φιλοσοφίας γενικά, κάτι που δεν μπορεί να το κάνει καμμιά άλλη φιλοσοφική ή επιστημονική θεωρία.

 

11 responses

  1. Erric

    Δεν καταλαβαινω… Αφου η διαλεκτικη ανετρεψε τον διαλεκτικο ιδεαλισμο γιατι να μην ανατρεψει και τον διαλεκτικο υλισμο καποια στιγμη;

    Ειμαι ασχετος οποτε δειξε κατανοηση αν ειναι ηλιθια η απορια μου. χα!

    04/04/2011 στο 12:58 μμ

    • Καθόλου ηλίθια Erric! Ότι κάποια στιγμή θα εξελιχτεί και γίνει κάτι άλλο, αυτό είναι το μόνο σίγουρο. Στη φάση που είμαστε, δεν μπορούμε να ξέρουμε, ή να προβλέψουμε πώς θα εξελιχτεί αυτό το σύστημα. Μπορεί μάλιστα όταν συμβεί να μην το αναγνωρίσουμε αμέσως και να το αρνηθούμε αρχικά! Και να λέμε, όχι αυτά είναι διαστρέβλωση και τέτοια, να γίνουμε δηλαδή δογματικοί. Πρέπει να είμαστε ανοιχτόμυαλοι, αλλά κι απ την άλλη να μην παρασυρόμαστε απ’ το τι λέει ο ένας κι ο άλλος. Συνήθως οι μεγάλες αλλαγές στη συνείδηση (όλης της ανθρωπότητας συνολικά, αυτά που είπε ο χέγκελ κι ο Μάρξ δεν αντιπροσωπεύουν μόνο τους ίδιους αλλά συνολικά την ανθρώπινη σκέψη) γίνονται όταν γίνονται κοσμοϊστορικές αλλαγές και έρχονται στην επιφάνεια μερικά χρόνια μετά.

      04/04/2011 στο 2:52 μμ

  2. Συγχαρητήρια για την αξιόλογη προσπάθειά σου να γίνει ο διαλεκτικός υλισμός προσβάσιμος σε όσους θέλουν να έλθουν σε επαφή μαζί του. Εδώ θα προβάλλω ορισμένες ενστάσεις.
    -Για λόγους που δεν είναι του παρόντος να αναφέρω, αλλά νομίζω θα τους υποψιαστείς (ιστορικοί και επιστημονικοί), ίσως ο όρος »ιστορικός υλισμός» είναι προτιμότερος (πάνω σε αυτό βλέπε στο διαδίκτυο, Lucien Seve, »εισαγωγή στην μαρξιστική φιλοσοφία».
    -Η κατηγορία που-δικαίως κατά την γνώμη μου- μας απαγγέλουν, είναι ότι αν ο διαλεκτικός υλισμός είναι απλώς »αντίθετο» του ιδεαλισμού του Χέγκελ, παραμένει ιδεαλισμός, με την εξής έννοια. Όλα εναπόκεινται στην ανάπτυξη της οικονομικής βάσης (ουσία όπως θα έλεγε ο Χέγκελ της κοινωνίας), ενώ οι άλλες σφαίρες είναι απλώς επιφαινόμενα της παραγωγής (οινονομισμός-ντετερμινισμός). Έτσι, ακόμα και αναποδογυρισμένο αυτό το σύστημα, παρουσιάζει τελολογία, απλώς αυτή βρίσκεται στην οικονομική βάση. Και ενώ ξέρω πως οι σοβαροί μαρξιστές θα επισημάνουν την ανάδραση κτλ του εποικοδομήματος, δεν αρκεί να λέμε ότι ο διαλεκτικός υλισμός είναι αναποδογυρισμένη η διαλεκτική του Χέγκελ, όπως έγραψε ο Κάρολος στο εισαγωγικό σημείωμα στο »Κεφάλαιο». Η μέθοδος δεν γυρίζει τούμπα, αλλά μετασχηματίζεται υλιστικά. Η ανεστραμμένη όψη του Α είναι απλώς το Α με αντίθετο πρόσημο.Αυτό το θέμα θα απασχολήσει όλες τις επόμενες γενιές μαρξιστών.
    -Ο φίλος παραπάνω έπιασε φλέβα με το ερώτημά του. Ο διαλεκτικός υλισμός (υλιστική διαλεκτική/ιστορικός υλισμός) θα ανατρέψει τον εαυτό του. Όμως για την ανατροπή αυτή, την άρση σε ένα ανώτερο επίπεδο, αρκεί να είμαστε ανοιχτόμυαλοι, ή η άρση θα είναι διαλεκτική, δηλαδή άρση της διαλεκτικής της ίδιας βάσει της μεθόδου της διαλεκτικής?Το θέμα χωρά πολλή συζήτηση. Ο Ένγκελς είχε πει ότι σε κάθε μεγάλη επιστημονική ανακάλυψη, η διαλεκτική πρέπει να αναθεωρεί την μέθοδό της. Αυτό δεν νομίζω ότι το έχουμε κάνει από την εποχή του, και πολλές ανακαλύψεις έγιναν…

    22/04/2011 στο 6:17 μμ

  3. Ευχαριστώ για τα καλά λόγια. Οι παρατηρήσεις δεκτές, για τη χρήση του όρου δεν είναι δουλειά μου να πω, αυτό θα βγει με τα χρόνια πώς τελικά πρέπει να το λες. Χρησιμοποιώ τον όρο που κι εγώ αρχικά έμαθα κι αν αυτό συνεπάγεται κάποια αλλοίωση της ουσίας της θεωρίας αυτής, δέχομαι τις όποιες παρατηρήσεις.
    Το ερώτημα αυτό του φίλου πέρασε κι απ’ το δικό μου μυαλό. Δεν τολμώ να το αγγίξω, χαίρομαι όμως που ακούω να περνάει απ’ το μυαλό κάποιου. Το πρώτο πράμα που σκέφτομαι πάνω σ’ αυτό είναι η γνωστή ρήση του Μαρξ ότι η κοινωνία καλείται να λύσει κάποιο πρόβλημα, μόνο όταν έχουν ωριμάσει οι υλικοί όροι επίλυσής του. Και τα τελευταία λόγια που είπες, σημαίνουν ακριβώς αυτό. Εδώ νομίζω ότι η εξέλιξη, η ανάπτυξη της θεωρίας, που είναι πια ένα πολύ σύνθετο ζήτημα, μέσα από συλλογική επεξεργασία θαρρώ ότι μπορεί να γίνει

    23/04/2011 στο 2:05 πμ

  4. coba

    Χαιρετώ. Είμαι μεταπτυχιακός φοιτητής φιλοσοφίας και μαρξιστής. Αγαπητέ Diamat, γράφεις: «ο διαλεκτικός υλισμός είναι η μόνη θεωρία που ερμηνεύει τον εαυτό της». Η ιδέα είναι πολύ ενδιαφέρουσα. Όμως, τα λίγα λόγια με τα οποία κλείνεις δεν επαρκούν για να αποσαφηνίσουν το νόημά της. Σου ζητώ να εξηγήσεις όσο πιο καλά (και τούτο κάθε άλλο παρά απλοϊκά σημαίνει) μπορείς την ιδέα αυτή. Αν υπάρχουν σχετικές αναφορές των Μαρξ-Ενγκελς θα σου ήμουν ευγνώμων αν με παρέπεμπες σε αυτές.
    Κατι ακόμη. Ο Ονειρμός παραθέτει από μνήμης μια παρατήρηση του Ένγκελς. Γράφει συγκεκριμένα: «Ο Ένγκελς είχε πει ότι σε κάθε μεγάλη επιστημονική ανακάλυψη, η διαλεκτική πρέπει να αναθεωρεί την μέθοδό της». Ο Ένγκελς (παραθέτω κι εγώ από μνήμης) είχε πει πως έπειτα από κάθε νέα επιστημονική ανακάλυψη ο υλισμός είναι αυτός που πρέπει να αλλάζει μορφή. Εκτός και αν θεωρούμε ότι η διαλεκιτική κατανόηση δεν αντανακλά την διαλεκτική της πραγματικότητας. Αυτό που μπορεί να γίνει, ωστόσο, είναι να κατανοήσουμε εμείς οι ίδιοι καλύτερα την διαλεκτική, μιας και η αντανάκλασή της στην ανθρώπινη νόηση απαιτεί την ανθρώπινη δραστηριότητα. Όσο πιο χαμηλή είναι η δεύτερη τόσο φτωχότερη είναι η πρώτη. Επιπλέον, ο άνθρωπος της αταξικής-κομμουνιστικής κοινωνίας, παρότι δε θα αποτελεί απλή εξέλιξη του σημερινού ανθρώπου, αλλά ανελικτική υπερβασή του, δηλαδή θα έχει άλλο τυπο συνείδησης, ωστόσο, αυτός ο τύπος συνείδησης θα έχει καταργήσει τις μορφές συνείδησης που έχει ο σημερινός άνθρωπος (ηθική, δίκαιο κλπ). και αυτή η αλλαγή της συνείδησης θα έχει γίνει ακριβώς πάνω στη βάση της αλλαγής της μορφής της υλιστικής αντανάκλασης της πραγματικότητας, απελευθερώνοντας έτσι τη διαλεκτική αντανάκλαση που δέσμευαν οι προηγούμενες μορφές συνείδησης. Αυτό μας λέει ο Μαρξ (βλ. πχ Μανιφέστο) και ο Ένγκελς (στην προαναφερθείσα και διορθωμένη αναφορά). και προς αποφυγήν παρεξηγήσεων, δεν υποστηρίζω ότι ο τύπος συνείδησης του ανθρώπου της αταξικής-κομμουνιστικής κοινωνίας θα είναι και ο τελευταίος τύπος συνείδησης! Ποιος μπορεί να ξέρει όμως τι θα επακολουθήσει; Η επιστημονική πρόβλεψη είναι πάντοτε ιστορικά προσδιορισμένη, ειδεμή παύει να είναι επιστημονική πρόβλεψη και γίνεται μεταφυσική φαντασιοκοπία!
    Θα συμφωνήσω με τον Ονειρμό όταν παρατηρεί πως η αλλαγή μορφής του υλισμού (και όχι ανανέωσης της διαλεκτικης μεθόδου) δεν έχει ακολουθήσει τις εξελίξεις της επιστήμης. Αν και είναι κάπως υπερβολικό και άδικο να υποστηρίζει πως κάτι τέτοιο έχει να συμβεί από την εποχή του Ένγκελς. Εκτός και αν παραβλέψουμε την αποφασιστική συνεισφορά του Λένιν… Ή και τα φιλοσοφικά πορίσματα διαφόρων μαρξιστών επιστημόνων, τα οποία, ωστόσο, δεν συστηματοποίησαν, με συνέπεια να μην απελευθερώσουν τη νοηματική δυναμική τους.
    Αναμένω εναγωνίως απάντηση στο αρχικό ερώτημά μου.

    05/09/2011 στο 7:04 μμ

  5. coba

    Διορθώστε: εκεί που γράφω «υλιστική αντανάκλαση της πραγματικότητας» έπρεπε να γράψω «υλιστική αντίληψη της πραγματικότητας». Το πνεύμα μου, ωστόσο, νομίζω πως είναι σαφές.

    05/09/2011 στο 7:12 μμ

    • pete

      διαβαζοντας ολα αυτα ενα πραγμα (για αλλη μια φορα ) συνειδητοποιησα, οτι ολος ο δυτικος πολιτισμος ειναι μια παραμορφωση των πραγματων. (και μη με αρχισετε για τουσ αλλους πολιτισμους τωρα)
      θα σας προτεινα να διαβασετε σοπεναουερ με μια ανοιχτομυαλη προσπαθεια και ειναι καιρος να ανακαλυψετε τη μοριακη βιολογια καθως και τη νευροψυχολογια.αυτες οι δυο καινουργιες επιστημες ειναι σε θεση να μας δωσουν μια κα8αροτερη προσεγγιση απεναντι στο ολο. ο ανθρωπος ειναι μεροσ του ολου,και οχι το ολο μεροσ του ανθρωπου.
      ο χριστιανοδυτικος πολιτισμος εχει πλεον αποδειχτει ως καρκινομα του πλανητη και μονο.
      δεν αποριπτω τα επιτευγματα,κρινω τη παραμορφωμενη του βαση η οποια εβαλε τον ανθρωπο,και οχι ολουσ φυσικα τουσ ανθρωπους, στο κεντρο των πραγματων.
      απο τη φυσικη εξελιξη του δαρβινου στη τεχνιτη εξελιξη. ο αν8ρωπομορφος 8εος αντικατασταθηκε απο τον αν8ρωπο.

      30/09/2012 στο 11:52 πμ

  6. Παράθεμα: Τι είναι Διαλεκτική | Σχολιαστές Χωρίς Σύνορα

  7. Παράθεμα: Διαλεκτική | blackmediterraneanpirate

  8. Ένας

    Αρχικά να δηλώσω πως είμαι εντελώς άμαθος και δεν καταλαβαίνω που παν τα τέσσερα κάτι που γίνεται χειρότερο μέρα με τη μέρα μέσα σε τέτοια πληθώρα πληροφοριών που η αποδοχή της μίας οδηγεί στην άρνηση της άλλης. Ωραία και κατανοητά αυτά που λες, αλλά θα ήθελα τη γνώμη σου πάνω στην άποψη του Κροπότκιν περί <> που αναρωτιέται πως είναι δυνατόν να πιστεύουν οι άνθρωποι σε τέτοιες καθυστερημένες ιδέες τη στιγμή που η επαγωγή μας έχει λύσει τα χέρια σαν ερευνητική μέθοδο. (Δικά του τα λόγια). Σε παραπέμπω στο κείμενο του «Η αναρχία και η θέση της στην επιστήμη σήμερα» (που το σήμερα έχει γίνει ένας αιώνας μετά, τέλος πάντων…) εάν θέλεις να δεις την πηγή των ερωτήσεων μου. Γνωρίζω πως έχει περάσει αρκετός καιρός από τότε που γράφτηκε το δικό σου post οπότε ζητώ συγνώμη αν αναβιώνω νεκρή γη.

    16/04/2013 στο 8:57 μμ

  9. Ένας

    *διαλεκτικού συστήματος γράφει μέσα στα εισαγωγικά

    16/04/2013 στο 8:58 μμ

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s